Kiedy wchodzą w życie nowe regulacje prawne?
Nowe przepisy zaczną obowiązywać 13 kwietnia 2026 r.
W jakich przypadkach ubezpieczony straci prawo do zasiłku chorobowego?
Nowe brzmienie art. 17 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych wskazuje, że ubezpieczony utraci prawo do świadczeń, jeżeli:
- podejmie pracę zarobkową podczas zwolnienia lekarskiego,
- podejmie aktywność sprzeczną z celem zwolnienia (np. działania wydłużające proces leczenia, rekonwalescencji, a zatem oddalające powrót do zdrowia).
Pracą zarobkową będzie określana każda czynność wykonywana dla zysku, niezależnie od podstawy zatrudnienia (np. umowa o pracę, umowa zlecenia, prowadzenie własnej działalności gospodarczej).
Czym jest aktywność sprzeczna z celem zwolnienia lekarskiego?
Chodzi tu o wszelkie działanie, które mogłoby utrudniać lub wydłużać leczenie lub rekonwalescencję, ale nie dotyczy to zwykłych czynności dnia codziennego ani wyjątkowych sytuacji wymagających incydentalnego działania. W efekcie, osoba podczas zwolnienia lekarskiego nie powinna brać udziału np. w treningach sportowych czy remontować mieszkania.
Dopuszczalne byłyby jednak czynności incydentalne, czyli aktywność (nawet zarobkowa), która nie koliduje z procesem rekonwalescencji, jest sporadyczna, nie jest stałym wykonywaniem obowiązków, nie jest sprzeczna z celem zwolnienia lekarskiego, nie pogarsza stanu zdrowia i nie utrudnia powrotu do pracy, np. podpisanie dokumentu czy krótka wizyta w banku.
Jakie zmiany dotyczą osób jednocześnie zatrudnionych u większej liczby pracodawców?
To kolejna nowość, która będzie umożliwiać wykonywanie przez daną osobę pracy zawodowej u jednego pracodawcy podczas zwolnienia lekarskiego u innego pracodawcy. Poprzedni stan prawny skutkował tym, że każdorazowa aktywność zarobkowa oznaczała w takim przypadku utratę prawa do zasiłku.
Po zmianach przepisów osoby zatrudnione przez kilka podmiotów mogą (na swój wniosek) kontynuować pracę w jednym z nich. Warunkiem jest to, aby charakter wykonywanych obowiązków nie stał w sprzeczności z celem zwolnienia (np. zwolnienie lekarskie, które obowiązuje u pracodawcy nr 1 na stanowisku robotniczym i jednoczesne wykonywanie pracy u pracodawcy nr 2 na stanowisku administracyjno-biurowym).
Jakie nowe uprawnienia w związku z kontrolą zwolnień lekarskich będzie mieć ZUS?
Po zmianie przepisów kontrola ZUS będzie dotyczyć nie tylko ubezpieczonych, lecz także osób, które już nie mają tytułu do ubezpieczenia chorobowego, ale nadal korzystają ze świadczeń (do tej pory budziło to wątpliwości praktyczne). ZUS otrzymał też możliwość legitymowania osoby kontrolowanej w celu potwierdzenia jej tożsamości. Dodatkowo, ZUS będzie też miał prawo żądać wyjaśnień czy dokumentacji medycznej nie tylko od ubezpieczonego, ale również od pracodawcy czy lekarza prowadzącego leczenie. W wyjątkowych przypadkach ZUS będzie mógł skierować daną osobę na dodatkowe badania.
Jakie dodatkowe uprawnienia w obszarze zwolnień lekarskich zyskają pracodawcy?
Pracodawcy zatrudniający ponad 20 osób będą mogli nie tylko prowadzić własne kontrole zwolnień lekarskich, ale także zwrócić się do ZUS o stosowną interwencję – czy to na wniosek, czy z urzędu. Dotychczasowe kontrole zwolnień lekarskich, prowadzone przez pracodawcę we własnym zakresie, wymagały dodatkowych nakładów, zarówno finansowych, jak i czasowych.
Zmiany zawierają też oficjalne potwierdzenie tego, że pracodawca ma prawo kontrolować zwolnienia lekarskie także w okresie wypłacania przez niego wynagrodzenia chorobowego (czyli pierwsze 33 dni choroby – w przypadku pracownika do 50 lat lub pierwsze 14 dni choroby – w przypadku pracownika, który ukończył 50 lat). W poprzednim stanie prawnym nie było podstawy prawnej w tym zakresie.
Czego dotyczą zmiany odnośnie do pobierania zasiłku z tytułu opieki nad chorym członkiem rodziny?
Przede wszystkim warto zaznaczyć, że zmiany dotyczące tego zagadnienia obowiązują od końca stycznia 2026 r. Nowelizacja ustawy o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa objęła kontrolą nie tylko zwolnienia lekarskie z powodu choroby, lecz również z tytułu opieki nad członkiem rodziny. ZUS może sprawdzać, czy oprócz osoby pobierającej zasiłek opiekuńczy inny członek rodziny mógł się zająć np. chorym dzieckiem. Jeżeli tak, to takie świadczenie zostanie odebrane.
Zasiłek opiekuńczy przysługuje osobie zwolnionej od pracy z powodu konieczności opieki nad chorym dzieckiem lub innym członkiem rodziny. Warunkiem nabycia prawa do tego świadczenia jest brak innych domowników, którzy mogliby sprawować taką opiekę (wyjątek: opieka nad chorym dzieckiem do lat 2). Oświadczenie w tej sprawie składa się we wniosku o wypłatę zasiłku opiekuńczego.
Poprzednio przepisy nie przewidywały możliwości przeprowadzenia kontroli w takiej sytuacji. Nowelizacja ustawy jednoznacznie umożliwia takie działanie. Nowe przepisy wskazują, że z grona członków rodziny, którzy mogliby sprawować osobistą opiekę nad chorym, należy wyłączyć osobę:
- całkowicie niezdolną do pracy,
- chorą,
- niesprawną fizycznie lub psychicznie ze względu na swój wiek,
- prowadzącą gospodarstwo rolne,
- będącą pracownikiem odpoczywającym po pracy w porze nocnej,
- prowadzącą działalność gospodarczą,
- niebędącą zobowiązaną do opieki na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli odmawia sprawowania opieki.
W efekcie, ZUS będzie musiał przyznać zasiłek nawet gdy we wspólnym gospodarstwie domowym z pracownikiem wnioskującym o zasiłek opiekuńczy zamieszkuje inna osoba, ale jest ona np. chora czy odpoczywa po pracy na nocnej zmianie. Jeżeli jednak kontrola ZUS uzna, że ktoś inny mógł się zaopiekować chorym członkiem rodziny, wówczas świadczenie będzie odebrane.
Co istotne, kontrola ZUS ma być prowadzona z poszanowaniem prywatności osoby kontrolowanej i jej domowników oraz w sposób wolny od ryzyka pogorszenia się jej stanu zdrowia. Czas trwania kontroli ma być ograniczony do okresu niezbędnego w celu dokonania wymaganych ustaleń stanu faktycznego.
Michał Podsiedlik – ekspert prawa pracy