W jakich sytuacjach pracodawca może wydać polecenie pracy w godzinach nadliczbowych?

Zgodnie z art. 151 § 1 Kodeksu pracy - praca w godzinach nadliczbowych dopuszczalna jest w razie:

1. konieczności prowadzenia akcji ratowniczej w celu ochrony życia lub zdrowia ludzkiego, ochrony mienia lub środowiska albo usunięcia awarii;
2. szczególnych potrzeb pracodawcy (wyjątek: pracownicy zatrudnieni na stanowiskach pracy, na których występują przekroczenia najwyższych dopuszczalnych stężeń lub natężeń czynników szkodliwych dla zdrowia - art. 151 § 2 Kodeksu pracy).

Co to znaczy, że pracy w godzinach nadliczbowych nie można planować?

Pracodawca ma obowiązek zaplanować w harmonogramie czasu pracy taką liczbę godzin, jaka wynika z danego okresu rozliczeniowego. Zaplanowanie choćby jednej godziny więcej może być uznane za naruszenie przepisów o czasie pracy, a co za tym idzie - wykroczenie, o którym mowa w art. 281 § 1 pkt 5 Kodeksu pracy.

Przykład: U pracodawcy obowiązuje jednomiesięczny okres rozliczeniowy. W styczniu 2026 r. pracownicy mają do przepracowania 160 godzin. Zaplanowanie większej liczby godzin przez pracodawcę byłoby niezgodne z prawem.

W jakiej formie pracodawca może wydać polecenie pracy w godzinach nadliczbowych?

Tak samo jak w przypadku każdego innego polecenia również praca w godzinach nadliczbowych może być zlecona w dowolny sposób, byleby był on zrozumiały dla pracowników. W pełni poprawne jest więc wydanie takiego polecenia ustnie, poprzez sms, e-mail, w trakcie rozmowy telefonicznej, wideokonferencji itp. Potwierdza to również orzecznictwo Sądu Najwyższego, w myśl którego „obowiązujące przepisy nie zawierają warunku wyraźnego polecenia wykonywania pracy w godzinach nadliczbowych. Polecenie takie może więc być wydane w jakikolwiek sposób przez każde zachowanie się przełożonego, ujawniające w dostateczny sposób jego wolę” (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1976 r., I PRN 58/75).

Czy za polecenie pracy w godzinach nadliczbowych mogą również zostać uznane czynności dorozumiane (np. milczące przyzwolenie przełożonych na wykonywanie pracy nadliczbowej przez podwładnych)?

Tak. Wielokrotnie była o tym mowa w orzecznictwie sądowym.

„Polecenie pracy w godzinach nadliczbowych nie wymaga szczególnej formy. Brak sprzeciwu przełożonego na wykonywanie w jego obecności przez pracownika obowiązków może być zakwalifikowany jako polecenie świadczenia pracy w godzinach nadliczbowych” (patrz: wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 1998 r., I PKN 122/98).

„Warunkiem przyjęcia dorozumianej zgody pracodawcy na pracę w godzinach nadliczbowych jest świadomość pracodawcy, że pracownik wykonuje taką pracę” (tak: wyrok Sądu Najwyższego z dnia 26 maja 2000 r., I PKN 667/99).

Czy pracownik może samowolnie rozpocząć pracę w godzinach nadliczbowych?

Nie. Aby mówić o pracy w godzinach nadliczbowych niezbędne jest polecenie lub choćby milcząca akceptacja ze strony przełożonych. Jeżeli pracodawca nic nie wie o takim zachowaniu ze strony pracownika, wówczas nie ma mowy o pracy nadliczbowej. Takie stanowisko zajmuje również Sąd Najwyższy, który w jednym z wyroków zauważył, że „w przypadku braku polecenia pracodawcy, pracownik nie ma prawa do samowolnego podjęcia pracy w godzinach nadliczbowych (patrz: wyrok Sądu Najwyższego z 7 lutego 2001 r., I PKN 244/00).

Czy pracownik musi wykonać polecenie pracy w godzinach nadliczbowych?

Co do zasady – tak. Jeżeli polecenie dotyczące pracy w godzinach nadliczbowych jest zgodne z prawem, wówczas pracownik ma obowiązek je wykonać. Odmowa może narażać pracownika na odpowiedzialność służbową, z rozwiązaniem umowy o pracę włącznie. Tylko wyjątkowo pracownik może odmówić wykonania takiego polecenia bez żadnych negatywnych skutków prawnych.

W jakich wyjątkowych sytuacjach pracownik może odmówić wykonania polecenia pracy w godzinach nadliczbowych?

Zakaz pracy w godzinach nadliczbowych dotyczy:

• pracownic w ciąży,
• pracowników młodocianych,
• pracowników ze stopniem niepełnosprawności (wyjątek: osoby zatrudnione przy pilnowaniu; na innych stanowiskach - niezbędna zgoda lekarza),
• wszystkich pracowników w razie przekroczenia limitu godzin nadliczbowych.

Dodatkowo pracy w godzinach nadliczbowych może odmówić jedno z rodziców lub opiekunów dziecka do lat 8.

Jakie są limity godzin nadliczbowych?

W polskim prawie pracy istnieje kilka limitów godzin nadliczbowych:

• dobowy (konieczność zapewnienia 11 godz. nieprzerwanego odpoczynku), - tygodniowy (przeciętnie 8 godz.),
• w okresie rozliczeniowym (przeciętnie 8 godz. tygodniowo w okresie rozliczeniowym),
• roczny (150 godz., chyba że przepisy wewnątrzzakładowe albo w razie ich braku umowa o pracę przewiduje inną liczbę).